Sümer 1 SK. 16/18 Kızılay / Ankara   Tel : 0312.2314806 www.gnsed.org

Hasta Hakları ve Sağlık Personelinin

Manken, Maket ve Modeller Üzerindeki Mesleki Beceri Eğitimi

ÖZET;

Sağlık personelinin mesleki beceri eğitimlerinde el becerileri ve uygulama deneyimleri canlı hasta üzerinde veya kadavra üzerinde yapılması yerine, eğitim maket ve modellerinde geliştirilmesi teknik bir zorunluluk olmasını yanında olayın hasta hakları açısından etik bir yükümlülük de bulunmaktadır. Çünkü eğitimli ve yetkin sağlık personelinden hizmet alma hakkı en temel hasta hakkıdır.

Hastanın;  denek olmama, izni olmadan araştırmalara tabi tutulmama, rızasız tıbbi ameliyeye tutulmama,  hakları hasta hakları yönetmeliğinde yer almakla birlikte doğumla kazandığı hak olan vücut bütünlüğünün korunması da hukuksal güvence altındadır. Sağlık meslek personeli eğitimine artık bu açıdan da bakılmalı ve hastalarımız zorunlu olmadıkça deneme ve öğrenme vakaları olmaktan çıkarılmalıdır. Bunun yolu da eğitimlerde maket ve model kullanmaktan geçmektedir.

Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesini geçtiğimiz öğretim yılında birincilikle bitiren hekimin açıklamasında bütün toplum ibretle izlemiştir ki; sağlık meslek eğitimlerinde deneyimler  daha sonra hasta üzerinde elde edilmektedir. Yani hastalarımız istem dışı eğitim vakası da olabilmektedirler.

Meslek eğitimde usta çırak ilişkisi esastır. Sağlık meslek eğitimi penceresinden bu olguya bakılırsa, hekimi hekim, hemşireyi hemşire, teknisyeni de teknisyen geçmişleri olan ve eğitme becerileri konusunda özel eğitim almış kimseler yani işin eksperi olan eğitimciler sağlık personeli eğitimini gerçekleştirmelidirler.

Mesleki beceri eğitiminden geçmiş veya geçmekte olan bir sağlık meslek eğitimi alan öğrenci,  bir mesleki davranışı öğrenmiş olmasını ölçütü o kişinin bağımsız olarak öğrendiği işi arka arkaya 5 kez yanlışsız uygulaması ile başarılı öğretimin gerçekleştiği kabul edilmektedir.

Örneğin endüstri meslek lisesinde bir öğrenci suntaya veya bir başka ahşaba doğru çivi çakması istendiğinde, bunu beş kez arka arkaya yanlışsız yapıyorsa bu öğrenci başarılı kabul edilir.

Olaya sağlık personeli eğitimi penceresinden; özellikle hekim, hemşire acil tıp teknisyeni/teknikeri eğitimi gibi hasta üzerinde direkt uygulama yapmak durumunda olan insangücü eğitiminde bu konu bir başka önem taşımaktadır.

Kabul etmek gerekir ki; sağlık personeli eğitiminde bu ilkenin dikkatle uygulandığını söylemek zordur. En azından biz bu uygulamayı başarı ile yerine getirecek sayıda maken manken ve modellerle ilgili donanıma sahip bir sağlık meslek eğitimi kurumu bulunduğunu sanmıyoruz.

Oysa; sağlık insan gücü eğitimi yapan kurumlarda bu ilkeye uymak, bir etik sorumluluk yanında hasta hakları sorunu olarak ortaya çıkmaktadır.

Hangi cerrahın hasta üzerinde müdahale yapmadan önce söz konusu uygulamayı yeterli sayıyla hasta dışı ortamlarda el becerisi geliştirme eğitimi yaptığını duydunuz. Genellikle her hekimin her hemşirenin veya Acil Tıp personelinin eğitimlerinde acemiliklerini atmak üzere uygulamaları hastalar üzerinde olmuştur. IV veya İM enjeksiyon uygulama eğitimlerinde hemşirelerin kaç tanesinin hasta üzerinde uygulama yapmadan önce maket üzerinde ve kaç kez uygulama yaptıklarına dair tutulan bir kayıt olduğunu da sanmıyoruz. Keza üretral kateter uygulamasını bir hemşire adayının uygulayabilmesi için kaç adet deneme tahtası olabilecek hastaya ulaşması mümkün olabilecektir. Öte yandan aynı şekilde hastanın holistik bakım işlemlerini yapabilmek için bu uygulamanın yerine getirilebileceği kaç hasta üzerinde uygulama yapılması gerekmektedir. Bunun gerçek hastalar üzerinde sayısal olarak uygulanması mümkün olmadığı ortadadır.

Yine ; Hastanın entube edilmesinde, acil tıp personeli kaç kez maket üzerinde uygulama yaptıktan sonra gerçek hasta üzerinde uygulamaya geçmelerine izin verilmesi  konusunda belirlenmiş bir standart da ortaya konulmamıştır.

Başta üniversitelerimiz olmak üzere, Sağlık meslek personeli eğitimi yapan kuruluşlarımızın bu konu üzerinde dikkatle durmaları gerekmektedir. Çünkü hiçbir tıp fakültesinde öğrencilerin hasta üzerinde yerine getirebilecekleri basit bir sütur (dikiş)  eğitimini yerine getirebilecekleri kadar vaka bulmak mümkün değildir.  Öte yandan bir hemşirenin eğitiminde holistik bakım uygulamalarını öğrenmek için yeterli sayıda hasta bakım ve uygulama mankeni sayısının hiçbir hemşirelik ve sağlık yüksek okulunda bulunduğunu söylemek mümkün değildir.

Sağlık Personeli eğitimi veren üniversitelerimizin her birisinde yılda en az 500 adet maket üzerinde uygulamanın yapılabileceği İV ve İM enjeksiyon maketi bulunmamaktadır. Bu kurumlarımızın yetiştirdikleri hemşirelerin büyük çoğunluğu da öğrenemedikleri enjeksiyon uygulama davranışlarını,  biz veya bizim yakınımız hastalar acemilikleri atarak geliştirecekleri bir gerçektir. Oysa bu öğrenciler kendi meslektaşlarına yakınlarını teslim edemeyeceklerini törenlerde acı bir şekilde ifade edebilmektedirler.

Hastanın bilgili ve deneyimli sağlık çalışanından hizmet alma hakkı en temel insan hakkıdır. Hasta hakları yönetmeliği de bu  konuda muhtelif hükümler içermektedir.

İnsanın kendisine uygulanması istemediği bir yaptırımı kendisi başkasına uygulamaya kalkmamalıdır. Buna sağlık meslek öğreticileri izin vermemelidir. Bir sağlık meslek personeli adayının bilmekle ve öğrenmekle yükümlü olduğu mesleki becerisini hasta üzerinde uygulamadan önce en az beş kez maket, model ve ya manken üzerinde yanlışsız uygulayabilmesi için birkaç kez de öğrenme aşamasında uygulayabileceğini düşünerek sağlık meslek öğretimi yapılan kurum ve kuruluşlarda eğitim maket ve modelleri sayılarını yetersizliği kendini iyice ortaya koymaktadır.  

SONUÇ

Hastanın;  denek olmama, izni olmadan araştırmalara tabi tutulmama, rızasız tıbbi ameliyeye tutulmama,  hakları hasta hakları yönetmeliğinde yer almakla birlikte doğumla kazandığı hak olan vücut bütünlüğünün korunması da hukuksal güvence altındadır. Sağlık meslek personeli eğitimine artık bu açıdan da bakılmalı ve hastalarımız zorunlu olmadıkça deneme ve öğrenme vakaları olmaktan çıkarılmalıdır. Bunun yolu da eğitimlerde maket ve model kullanmaktan geçmektedir.

                                                           GEVHER NESİBE SAĞLIK EĞİTİMİ DERNEĞİ